Tranh chấp hợp đồng thương mại: chọn Tòa án hay trọng tài?

Trọng tài chỉ giải quyết khi tranh chấp thuộc thẩm quyền và có thỏa thuận trọng tài hợp lệ; nếu có thỏa thuận đó, Tòa án từ chối thụ lý, trừ trường hợp thỏa thuận vô hiệu hoặc không thể thực hiện. Đây là nguyên tắc tại Điều 2, Điều 5 và Điều 6 Luật Trọng tài thương mại. Vì vậy, lựa chọn nên được thể hiện rõ ngay khi ký hợp đồng, không chỉ đến lúc tranh chấp mới quyết định nơi nộp đơn.

Không có phương án tốt nhất cho mọi hợp đồng

Trọng tài có thể phù hợp khi các bên cần chọn người có chuyên môn, linh hoạt một số yếu tố tố tụng và coi trọng việc giải quyết không công khai. Khoản 4, khoản 5 Điều 4 Luật Trọng tài thương mại quy định nguyên tắc không công khai, trừ thỏa thuận khác, và phán quyết chung thẩm. Tính chung thẩm không có nghĩa phán quyết miễn mọi cơ chế xem xét: Điều 68 quy định những căn cứ để yêu cầu Tòa án hủy phán quyết, không phải xét xử phúc thẩm lại toàn bộ tranh chấp.

Với Tòa án, doanh nghiệp cần xác định đúng thẩm quyền theo pháp luật tố tụng đang áp dụng và tính chất tranh chấp. Chi phí, khả năng yêu cầu biện pháp khẩn cấp, số bên liên quan, chứng cứ do người thứ ba giữ và nhu cầu thi hành đều ảnh hưởng lựa chọn. Không nên quyết định chỉ theo nhận xét chung rằng một cơ chế luôn nhanh hơn hoặc rẻ hơn.

Điều khoản trọng tài phải xác định được ý chí lựa chọn

Điều 16 Luật Trọng tài thương mại yêu cầu hình thức văn bản, đồng thời công nhận những hình thức tương đương như trao đổi thư điện tử và dẫn chiếu văn bản có thỏa thuận trọng tài trong các trường hợp luật định. Điều 18 quy định các trường hợp vô hiệu, trong đó có vấn đề thẩm quyền xác lập và hình thức.

Nếu chọn trọng tài quy chế, nên ghi chính xác tên tổ chức, phạm vi tranh chấp và quy tắc áp dụng; có thể thỏa thuận thêm số trọng tài viên, địa điểm, ngôn ngữ khi phù hợp. Các nội dung này phải thống nhất với hợp đồng và quy định bắt buộc. Chép tên một tổ chức không tồn tại hoặc ghép hai cơ chế không rõ thứ tự sẽ làm tăng tranh luận ngay trước khi xét nội dung.

Một câu như “tranh chấp được giải quyết tại trọng tài hoặc Tòa án theo lựa chọn của các bên” có thể để ngỏ việc đã chấp thuận trọng tài hay còn phải đồng ý tiếp. Nếu muốn có cơ chế lựa chọn, cần thiết kế rõ người có quyền chọn, thời điểm chọn và hệ quả, thay vì kỳ vọng một câu mơ hồ sẽ tự vận hành.

Đừng nhầm thời hạn khiếu nại với thời hiệu khởi kiện

Điều 318 Luật Thương mại quy định thời hạn khiếu nại do thỏa thuận; nếu không thỏa thuận thì có các mốc khác nhau cho số lượng, chất lượng và vi phạm khác, cùng ngoại lệ luật định. Điều 319 quy định thời hiệu khởi kiện tranh chấp thương mại là hai năm từ thời điểm quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, trừ trường hợp tại điểm e khoản 1 Điều 237.

Điều 33 Luật Trọng tài thương mại cũng quy định thời hiệu khởi kiện theo thủ tục trọng tài là hai năm, trừ luật chuyên ngành có quy định khác. Trong khi đó, Điều 429 Bộ luật Dân sự có cơ chế ba năm cho tranh chấp hợp đồng thuộc phạm vi áp dụng của điều luật. Không được tự chọn thời hạn dài hơn chỉ vì có lợi; phải xác định quan hệ pháp luật và quy định điều chỉnh.

Các vấn đề không tính vào thời hiệu hoặc bắt đầu lại thời hiệu cần căn cứ và chứng cứ tương ứng theo Điều 156, Điều 157 Bộ luật Dân sự. Việc gửi thư đòi nợ hoặc đang thương lượng không tự bảo đảm thời hiệu đã dừng. Nếu đối tác xác nhận nghĩa vụ hoặc thực hiện một phần, cần đánh giá cụ thể ý nghĩa pháp lý và thời điểm, không chỉ lưu lời hẹn miệng.

Chuẩn bị trước khi nộp yêu cầu

Doanh nghiệp nên có bản hợp đồng và toàn bộ phụ lục, điều khoản giải quyết tranh chấp, chứng cứ quyền ký, hồ sơ thực hiện, thông báo vi phạm và bảng tính yêu cầu. Tiền gốc, lãi, phạt, bồi thường phải được tách để xác định căn cứ. Nếu có nguy cơ hết thời hiệu hoặc tài sản bị chuyển dịch, cần đánh giá bước tố tụng kịp thời thay vì chờ thương lượng không có thời hạn.

Công ty Luật TNHH Justix có thể được liên hệ tại https://justix.vn/ để trao đổi về điều khoản giải quyết tranh chấp, thời hiệu và hồ sơ của hợp đồng cụ thể.